Salam Tordashlar we UKY gha köngül bolidighan barliq dostlar, UKY asasi jehettin kishilerning yaqturishigha érishti, lekin "ë" we "é" mesilisi hel bolmidi. Bu sewebi bilen, nurghunlighan UKY gha munasiwetlik ishlar toxtap qaldi disimu bolidu. Shuning bilen teng UKY ni omumlashturush ishlirinu keng kölemde bashlanmidi. Tordashlar otturigha qoyghan, UKY peqet éléktronluq uchur wastilirida mewjut bolup qalmastin, belki uni metbuatlardimu barliqqa keltürüsh yeni deslepki shekilliri bolghan ABC jedwili tüzüsh qatarliq....ishlar bashlanghini yoq. Sewep bolsa yene "ë" bilen "é" dur. Köp kishiler bolsa küzütsh positsiyeside bolup, bu mesilining yéshilishini kütmekte. Emdi qandaq qilishimiz kerek? Zadi qaysisini tallishimiz kérek? Bu soallargha jawap alli burun berilip bolghan bolsimu lekin "jeng" sewebi bilen kishiler meyuslinerlik jawap tapalmidi hetta kishiler pikir qilishtinmu qorqup qaldi. É we Ë qanda qilip biz bilen tonushup qaldi? Bu toghurluq "tarixtin" azraq sözley: "É" bolsa UIY ni barliqqa kelturush jeryanida meydangha kelgen herp. U chaghda tordiki 150 ke yeqin kishiler(men ularning arisida yoq) aylardek munaziye bilen "É" biz bilen tonushqan. Dimek uni 150 kishi xehi oylushup tallanghan herp. Biraq "Ë" bolsa undaq emes, belki bir ikki shexsining güzelliknila oylushup otturigha qoyulghan. Uni otturigha qoyghanlar ichide menmu bar. Yeni ötken dékabirda, 2000.yil, biz guzelliknila dep Ë ni tallighan. Sewep shu chaghda bizning bu herpke bolghan tonushimiz yeterlik bolmighachqa É ni ozgertishke yol qoyghan, ittikla é bolsa ë gha özgörüp ketken, menmu "Ë" ni teshwiq qilghan idim. Töwendiki arxiplar bolsa shu chaghda yézilghan maqalilardin uzundiliri:(aptorlargha, yézilghan waxtigha qaranglar) >>>>>>Aptor: Abdireyim >>> Waqit: Wed Dec 20, 2000 1:06 pm >>>>>....eng yashxi usul, "ä" ni "e'' bilen, "e" ni "é" yaki "ë" bilen ipadilex UIY dek.......>>>> >>>>Aptor: Abdireyim Date: Thu Dec 21, 2000 7:02 pm http://groups.yahoo.com/group/uygurlar/message/761 2) UKY diki "Aa" (umlautliq) ni ciqiriwetip uning ornigha “Ee" ni ixliteyli , "Ee"(eyiq) ning ornigha "Ee"(umlautliq) yaki "Ee"(urghuluk) ni ixliyeyli.>>>> Ë ni aldi bilen kim tonushturdiki ish qilip yuqarqi waqit we maqalilardin qarighanda menmu /ë/ ni köpchilikke tonushturghan, ishqilip bu toghurluq UHAG ni yaxshi izdisek jawap chiqidu.(elwette bu muhim mesile emes). Dimekchimen, eger men deslepte tonushturghan bolsam, emdilikte özini özi inkar qilish bu normal ish. Chünki tonush bolsa yüksilip turidighan nerse. Jahilliq qilip, xata tomushta turush exmiyetsiz. Kéyin töwendikidek maqale yézildi. >>>Aptor: WarisDate: Sat Dec 23, 2000 6:49 amSubject: Bir nachcha Sual ... http://groups.yahoo.com/group/uygurlar/message/772 ---ä,ü,ö,é,ú,ó largha qandaq qaraysiler?>>>> Men jawaben töwendikidek yazghan >>>>Aptor: Abdireyim Date: Sat Dec 23, 2000 5:37 pm Subject: Re: [Uyghurlar] Bir nachcha Sual ... http://groups.yahoo.com/group/uygurlar/message/774 >4. ä,ü,ö,é,ú,ó largha qandaq qaraysi? ......Ikki hil xekilning perqi yoq. Lekin ozimizning xaraiti, en'eniwimizge asasen qollinix kerek. Hazir qolimizda heli nerse bar, tallap bolarmaywatimiz. Kixilerning mengisini artuqce elexturmeyli disek baxqa xekillerni tonuxturmisaq, bu teklipke qandaq qaraysiz? ä [a(umlaut)] ni ixletmeslik. ü,ö,é larni ixlitix yaki ü,ö, ë (umlaut) ni ixlitix. u, o(umlaut) üzüm, köwrük.{uzum, kowruk}. Bizning qanunluq yeziqimiz bolghan UYY da ular bar(UYY da bolsa umlaut "o" ning icide) emdi umlautni ustige elip qoysaq nime perqi. Biz bu herplerge warisliq qiliximiz kerek, cunki mediniyet uzluksiz bolixi kerek. é(acute) éyiq, yéziq{eyiq,yeziq}. Bu xekil bizge nisbeten yengi, lekin UIY da bu herp ixlitilgen, beziler hetlirini muxundaq yazidu. Eger UKY diki "Ee" ning ornigha é [e(acute)] yaki é ni ë [e(umlaut)] bilen yazsimu bolidu, eger ü,ö, lar bilen maslaxturimiz deydighan bolsaq.>>>>>>>> Keyin Waristin jawap kélip. Ë ni qollaydighanlighini, lekin É gha qetti qarshi turidighanlighini eskertidu. >>>Aptor:Waris Date: Sun Dec 24, 2000 11:50 am Subject: UIY da o umlaut, u umlaut larning barliqidin memnunmen http://groups.yahoo.com/group/uygurlar/message/780 UKY diki burunqi Ee üchün Éé ishlitishkä qät’iy qarshi turumän (Gärchä Éé ni kompiyutergha kirgüzüsh Ëë din asan bolsimu). Chünki Éé härpi Öö,Üü lar bilän maslashmay, xätning güzällikini buzidu häm xälqni qaymuqturup qoyidu.>>>> Yuqarqi xettin keyin biz "ë" ni talliduq. Dimek bu yerde hechqanda izdinish qilinmayla "ë" tallandi hech kimmu bu toghurluq izdinish qilmidi. Chunki bizning sozuq tawushlargha bolghan we "ë" herpige bolghan tonushimiz yoq idi, nime güzel dep qaralsa shu tallinip ketti. Undaqta qandaq bolup Ë gha qarshi pikir chiqti? Bu hil pikir bolsa, bu yil biz UKY-5 yighindin kéyin “e(emgek) di munazire qilghansiri manga aydinglashti, we Waris Mirsultan ependi bilen söhbetleshken kündin keyin uzun waqitqiche shu söhbet toghurluq uchurgha ige bolalmay men: “Bet ozgergendin keyinki qiyas" digen maqale yazdim. Uningda É bilen Ë ning qaysisini tallammighan oxshaydu dep qiyas qilip, nime üchün kélishelmigenlikning sewebini qiyas qilip sözlidim we É ni tallashning zorurligini az tola shey'ilidim(tepsilatini maqalining axirida köringlar). Delweqe men oylighandek Waris söhbetning rohini "Jawap" digen maqalisida ashkarlighandin keyin yeni Mirsultan epemdi É yaki bashqa shekilni elish kerekligini otturigha qoyghanlighini bilgendin keyin, mende Ë gha bolghan gumanim téximu ashti bu toghurluq izdinish qildim. Arqidin "Ë ni É dep Alayli" namliq uch maqale yazdim. Aldinqi ikki maqalide: "é" ni til-keyni sozuq tawush dep tonup. Bu xata bolup qalghan. Eslide "é" bolsa til-ara sozuq tawush iken. Bu xataliqni ittikla tonudum. Mesile bu iniqlima xata ketkini bilen mening ilgiri sürmekchi bolghan idiyerim yenila inkar qilinmayti[ chünki "ë" bolsa til-aldi sozuq tawush chiqip qalmidide...] . Shuning bilen teng "é,i" larning til-ara sozuq tawush bolup guruppilinishi mening idiyerimni ilgiri surushte téximu yaxshi purset yaritip berdi. Yeni men IPA(xelqaraliq fonitika), Uyghurche til qayda digenge oxshash sözleshtin sirt guzelliknimu sozleydighan boldum, chunki her nerse öz gurupisida güzel eger sunhi halda "é" ni bashqa gurupigha qoshup shulargha oxshash qilip yazimiz yeni "ë" disek güzellik bolmaydu eksiche kishilerge xata uchur beridu. Bu toghurluq maqale yazdim, maqalida chaqchaqlar arliship qelip könülsizlikler boldi. "Jeng" bashlinip ketti. Yuqarqilar bolsa Ë we É toghurluq bir yildin béri bolup ötken munazir jeryanliri. Emdi qandaq qilishimiz kerek? Eyiq diki /e/ gha ë bilen é bolsa qaysisini tallishimiz kerek? Töwende aldi bilen chettin kirgen az bir qisim Uyghurche sözlüklerge qarayli. Buninggha oxshash nurghunlighan sözlükler bar(bezi sozlerde imla xataliqlar bolushi mumkin, kechuringlar): Uyghurche >>>>>téléwiziye, général, télégram, télégraf, téléfon, éléktir, réaksiye, ékologiye, opératsiye, Montréal, gén, génaologiye, géyologiye, akadémiye, réflaksiye, géomereriye, köpmédiye, prézident, intégral, intégrant, konférans, médisina, mélodiye, metabolizim, métal, métalurugiye, métamorfesis, métafor,métan,métil, géométiriye,géli, météorologiye, météorologiyechi, algébrachi, élément, ékuliberiyum,ékuwalent, étimologiye, fédéral, simmétiriye, baktériologiye, kafédiriye, diamétér, élastik, élastikiliq, éléktromagnétik, éléktroskop(éléktronluq mikroskop),éléktron, négatif, néon, paralél, pénisilin, pédal, pédagogika, réal, rézonant, téorma,komédiye, atmosféra, krédit,……..>>>> Yuqarqi Uyghurche sözlükler Fransuzchida töwendikidek: Fransuzche: >>>>>> télévision, général, télégramme, télégraphe, téléphone, électricité, écologie, opération, Montréal, gène, généalogie, géologie, académie ,réflexe, géométrie,multimédia, président, intégral; intégrant, conférence, médecine, mélodie, métabolisme, métal ,métallurgie, métamorphose, métaphore, méthane, méthyle, matématika, géométrie, hélium, météorologie , météorologue; météorologiste , algébriste, élément, équilibre, équivalent, étymologie , fédéral, symétrique, bactériologie , cafétéria, diamètre , élastique, élasticité , électromagnétique , électroscope, électron, négatif, néon, parallèle, pénicilline, pédale, pédagogue, réel, résonnant , théorème, comédie, atmosphère,crédit……>>>> Yuqurqudek men Ispanchidinmu isdinish qilip baqtim : Ispanche >>>>hipérbola, lasérico, simétrico, telégrafo,teléfono, …….. Uyghurche>>>>hipérbola, lasér, simmétiriye, télégraf, téléfon Dimek bundaq Uyghurchigha oxshaydighan sözler Ispanchidimu nurghun bolishi mumkin. Qaraydighan bolsaq "é" ning ishlitilishi asasi jehettin oxshaydu shuni ispatlaydiki "é" ning oqulushini Fransuslar /e/ yaki /ei/ dep oqushtin sirt biz uni daim /e/ depla oquymiz,[ ayrim ehwalda “reaksiye, Montreal, radeo” digeni heli köp kishiler reyaksiye, Montreial, radiyo dep oqushtin sirt ]. É ni tallighanda Uyghurche sözlüklerdiki nurghunlighan sözlerning Fransuzche we Ispanchidiki sözlerning yézilishigha asasi jehettin oxshishi zor exmiyetke ige. Fransuzlar we Ispanlar yaki Fransuzche we Ispanchidin xewiri bar yat millettler Uyghurche ögense téz qobul qilalaydu hem asan köneleydu. Hetta Uyghurlarmu Fransuzche yaki Ispanche ögengende téz masliship kétidu. Bu nahayiti yaxshi ish. Undaqta ë ni tallashning nime exmiyiti bar? Ë bolsa bir erzimeydighan tallashtur. Bizge yaki bashqilargha héchqandaq payda kelmeydu, eksiche biz yuqarqi tillarni ögengen chaghda ë ni é gha özgertishtek awarechiliqni ekilidu. É ni ishletsek, Uyghurchidiki yuqarqi sozlukler Fransuslargha, Ispanlargha hette biz uqmaydighan bezi tillardiki milletlerge ghelite körinmeydu. He boptu ghelite körünse körünsun disek, biz Uyghurlar Fransusche yaki Ispanche ögengende ularni özgertip yézishimiz kerek, bu artuqche awarichiliq emesmu? Shuning üchün toghra tallash intayin muhim. Payda chiqidighan nersini tallishimiz, artuqche aware bolidighan nersilerdin özimizni qachurishimiz lazim. Men oylandim, é ning paydiliq tereplirining köpligini. Eng qisqisi, MicrosoftWord da "élan" digen sözlükni "élan" dep yazsaq MirosoftWord aptimatik halda uni "élan" gha özgertidu(bubir tasadibiliq yene bu sozning Uyghurchigha oxshap qalghini). Bu é ning paydiliq ikenligi toghurluq eng addi misal(sinap beqinglar) bundaq bolushtiki sewep, English tilidimu é ni köp ishlitidighanlighida. 30% artuq sözlük Fransuzchidin kirgen, bezi sözler bolsa é ni ishlitip yazidu. Albaniye tilida "ë" bar. Albanchida "ë" herpi Uyghurchidiki “e(emgek)” ke eng yéqin iken. Yeni Britaniye Englishchisidiki /er/ digen boghumning oqulushidek: better, term, letter...... Towendiki betni cheking: http://www.albanian.com/main/culture/language/alphabet.html Men yene IPA(xelqaraliq fonitika elipbesi) betlirige berip izdinish qildim, ë ning xelqaraliq fonitikida oqulushi bolsa /e(emgek)/ ke yeqin iken, é bolsa /e(eyiq)/ yeqin iken. Töwendiki betke berip IPA belgilirini korunglar we öz quliqunglar bilen u tawushlarni anglanglar. http://virga.org/cvf/index.html Shuni qisturup ötüsh zörür yeni belkim Qazaqlarning yéngi yéziqi esinglarda bolushi mumkin, mening esimda qélishiche Qazaqchida Êê sozuq tawush bar idi. Qalghan sozuq tawushlar Uyghur yengi yeziqidiki sozuq tawushalrgha oxshash(xatalashmisam). Meningche 1960 yillarda meyli Uyghurche, Qazaqche we Qirghizche yéghi yéziqlar bolsun ularning Til-yéziq komititidiki tilshunaslar belgiliden(mutleq kopi Uyghur), perez qilsaq undaqta nime uchun Êê ni tallap Ëë ni tallimaydu? Ular Qazaqchidiki sozuq tawushlarning güzelligini oylimidimu? Yaki Ëë ni bilmemdu? Elwette bu herpning barlighini bilidu. Undaqta güzellik mesilisichu? Oylighan bolushi mumkin, lekin muhim mesile belkim bizningkige oxshash biri sozuq tawushlarning müjümelligini keltürüp chiqirishi ikkinchisi IPA(xelqaraliq fonitika) da ë ning /e(emgek)/ diki /e/ ge yeqin oqushushi bilen ë ning Qazaqchidiki shu tawushqa mas kelmesligidin sirt "ë" ning oqulushining turaqliq emesligi bolupmu Rostilida uning /yo/ dep oqulushi intayin salmaqni igenlishi mumkin, chunki u chaghda Roslarning tesiri teximu chuchluk, nurghun kishiler ë ni körüpla /yo/ dep oqushi téximu ininq. Eger biz UKY ni IPA, Uyghur tili fonitikisi, güzellik qatarliq bir talay ishlargha maslishishi kerek disek. Ë ni É dep élishimiz kerek. Nime uchun bu yerde men güzellikni sözlidim. Chunki her nerse öz tipi we xarektiri bilen güzel bolidu. Yeni Til-ara sozuq tawushlar bolghan "é,i" lar kiygen doppiliri körünüshte eng yéqin bolushtek artuqchilighi bilen güzel, hergizmu oxshimighan tip we xarektirdiki sozuq tawushlar bilen bir sepke tizip mejburi halda til-aldi sozuq tawushning doppisi bilen güzel bolmaydu yeni "ë,i". Yéghinchaq qilip éytqanda: 1. É ning oqulushi “e(eyiq)" qa eng yeqin. Buni IPA iniqlidi. 2. É ning oqulushi ë gha qarighanda muqim. É bolsa gerche beside /ei/ dep oqulsimu, qandaqla bolmisun bu birikmide /e(eyiq)/ digen tawush bar, huddi nurghun kishiler /réaksiye/,/radeo/ digen sozni "reiaksiye/reyaksiye, radiyo/radeyo" dep oqughanda oxshash. "éa" kelse Uyghur tilidimu ihtiyarsisliktin tilingiz özligidin /ei/ yeni /ey/ dep oqup qalisiz. Ë bolsa Roschida /yo/ dep oqulidu. Uyghurlarda bolsa Roslarning tesiri kop, Tilshunaslarmu deslepte hataliship bu tawush latinchida /yo/ dep oquydu dep yekun chiqarghan, IPA da ë /e(emgek)/ diki /e/ gha yeqin oquydighanlighini bayqimaptiken. Shuningdin korushke bolidiki Roslarning tesiri bizde qanchilik eghir ikenligini. UKY-5 qetimliq yighinda: Tillshunaslar mundaq deydu. >>>>>>[Yeghin Tepsilati]----3) Ägär ä(äynäk) ni e(eynek) däp alghanda, e(eyiq) ni ë(ëyiq) däp elishqa toghra kelidu. Bu yärdiki ë bosa xalq’arada /yo/ digändäk täläppuz qilinidighan bolghachqa omumiylashmighi täs häm xalq’aralashturush prinsipqimu xilap; Uning ustigä ë ni xälqqä tonutush täs.>>>>>> Yuqarqidin körüshke bolidu. Eger "é" tonushturulghan bolsa, "Ä" ni "e(emgek)" dep elip "e(eyiq)" ni "é" alidighanlighinimu ehtimalliqqa yeqin iken, shuning bilen bundaq munazirlerning alli burun UKY-5 ning élan qilinishi bilenla toxtaydighanlighinimu qiyasqa yeqin iken. Yene shundaq ishni qiyas qilghini boludiki, dimek "ë" gha muapiq herp tepilsa shu herpni ishlitidighanlighini derek beridu, chunki ë ni xelqqe tonushturush qeqiqeten tes, chunki Roslarning tesiri küchlükligidin awam helq ittikla uni /yo/ dep oquydu.[tilshunaslar shundaq oqughan yerde] Dimek biz bashlinishtinla "ë" mesilisige sel qarap UIY diki "é" ni asanla tashliwetiptuq. Eslide yeni otken yili Dekabirda hazirqidek "ë" bilen "é" mesiliside keskin munazire bolghan bolsa UKY-5 qetimliq yighingha yaxshi teyyarliq bolatti. Yeni üstel üstide: "é,ë,e" lar bolatti. Ahirida "e, é" lar tallinip, munazirlar bügünguche dawamlashmayti. Meningche UKY ning obekti yalghuz Xinjiangdiki Uyghurlarnila közge tutqan emes, belki dunyadiki barliq Uyghurlarni közge tutqan, dimek qisqisi sabiq Sovet Itipaqi dowletliride milliondin köprek Uyghurlar bar, ular Cyrillic(Slavian) élipbesige köngen, ulargha UKY diki /ë/ ni körsetsingiz, iniqla /yo/ dep oqushi perezdin yiraq emes. Buning UKY ni teximu kop kishilerge tonushturushqa tosalghuluq bolidu. Dimek tilshunaslarning tili boyiche eytqanda "ë ni xälqqä tonutush täs". 3. “É" ning imla qaydisida “ë" gha oxshash boghum ayrishtek yuki yoq. 4. Englishchide nurghunlighan sozler “é" bilen yezilidu. Buning paydisi barken ziyini yoq. ----café, attaché, resumé...... 5. É bolsa ë din asan kirgizgili bolidu. Henzuche systimilarmu qollaydu. Towendiki maqale: Burun yazghan é toghurluq maqalilar: özgertish bérildi. Ë we É gha ait tepsili ishlar towendiki maqalilarda sözlengen. Birinchi maqale: Amal bar sharaitta til-aldi we til-ara sozuq tawushlarni bir biri bilen perqliq bolush kerek, mujimellik bolmasliq. Biz é ni alsaq “i" ni “í" gha ozgertishimiz kerek deydighan logika orunluq emes. Chunki biz amal yoq sharaitta bezi gheyri herplerni tallimaqtimiz. “i" bar yerde hem u qolayliq turup nime uchun “í" tallaymiz. Buningdin qandaqsige “é " ni alghan ishletsek choqum “i" ning ornigha “í" ni elish kerek digen yekun chiqmaydude. Munkinchiliq bar sharaitta astida undaq ayrishning ehmiyiti elwette bar, bizge ehmiyiti bolmighini bilen til tetqiqatchiliqta ehmiyiti bolishi mumkin. Yene eskertish kerek, yuqarqidek ayrish ë ni é dep elishing yalghuz birdin bir sewebi emes yene bashqa nurghunlighna alahidilikni otkenki maqalilirimda kop sozlidim yene sozley. É ning oqulushi “e(eyiq)" qa eng yeqin (misal:Télévision, général, (Fransuz)-----téléviziye, général) É ning oqulushi ë gha qarighanda muqim “É" ning imla qaydisida “ë" gha oxshash boghum ayrishtek yuki yoq. Dimek yuki yengil . “Güzellik--------maqalining ahirida nime uchun bu kozur qoshulghanlighini bayqaysiler. Englishchide nurghunlighan sozler “é" bilen yezilidu. Buning paydisi barken ziyini yoq. É bolsa ë din asan kirgizgili bolidu. Mening dewatqinim, mumkinchiliq bar sharaitta korunushtimu qolayliq bolushnimu oylushush, mumkinchiliq bolmisa meyliti huddi biz Ä ning ornigha “e(eynek)" ni alghandek. Bu huddi biz “c" ni “ch" qilip yazghangha oxshash. Munkinchiliq turup “ch" ni “c(cay)” dep almaslighimizdiki yene bir sewep bolsa: “ch" ning oqulushining “c" gha qarighanda zor derijide turaqliq bolghinini oylap “ch" dep alghandimiz, “c" dep alsaq “qosh herp az bolush" digen pirinsipqa yaxshi chushmemti, lekin bu yerde bu prinsipqa qarimiduq shundaqmu? Undaq bolmisa, biz “c" dep alsaq, bashqilar shekilge qarimay siz eyqtqandek “teleppuz bilen fonëtikiliq qa'idilerge qarap ügenmemdu". Shuning uchun qayda qanunuyetlerni epchillik bilen ishlitish kerek. Eslide “e(eynek)" tiki “e" ning kozini tilshunaslirimiz “qara" qilip lahilengen yeni “Ä,Ö,Ü" lekin bu “qara kozge(Ä)"ge yetish bek tes hem qimmet shundaqla bu “qara koz" Uyghur sozlukliride samandek kop bolghanlighi uchun kozimizge set korunip bu “qara kozni" ishletmey eng qolay dep bilgen “e" ni Ä ning ornigha ishlitiwatimiz. Munkinchiliq bolghan bolsa elwette “qara koz Ä" ni ishletken bolattuq. "e(eynek)" bolsa “ö,ü" lar bilen til-aldi sozuq tawush sepide.[emiliyet we bashqilarning tejirbiliri aldida amalimiz bolmidi] til-aldi---------e,ö,ü til-keyni---------a,o,u til-ara----------- é,i Dimek “é" bilen “i" til-ara sozuq tawush yeni (é,i). Undaq bolghan iken. Biz guzellikni oylushup elwette “ë" ni “é" dep elishimiz kerek, undaq bolghan chaghda “é,i" lar bir biri bilen kiygen doppisi jehette eng zor derijide yeqinlishidu(belkim kishiler “é" alghan ikenmiz “í" ni elishimiz kerek diyishi mumkin, undaq qilmasliq toghurluq aldinqi abzaslarda sozlidim yene sozley, “i" eng qolayliq turup nime uchun murekkep bolghan “í"ni alimiz, biz “ë" ni elishimizdiki sewep amalimiz yoq, eger keyboardda “e" ning ustide bir chikitlik herp bolghan bolsa shundaq bolushi tesewurdin yiraq emes idi) Qandaqsige “ë,i" ning gurupilinishi “guzel" bolmaydu! Uning ustige “ë" bolsa kiygen doppisigha qarap kishilerge gumanliq uchur beridighan tursa yeni til-aldi sozuq tawushmikin deydighan. Undaq bolghan iken nime uchun til-ara sozuq tawushni til-aldi sozuq tawushlar bilen guruppilap til-aldi sozuq tawushning doppisini til-ara sozuq tawushqa kiyguzimiz"(ë,ö,ü), bundaq qilsaq bolmaydu. Aman bolunglar Abdireyim 2001-08-08.14:25:38  Ikkinchi maqale: Men burun "ë" ni quwetligen, emdilikte "ë" gha qarshi turuwatimen. Shu iniq bolushi kerek, kishilerning shey'ilerge bolghan tonushi bashlinishtinla mukemmel bolmaydu eksiche izdengenseri tonush eshishi mumkin yaki bolmisa bezi seweplerdin tupeylidin toghra koz qarashni tashlap hata koz qarashta mengip qelishi mumkin. Mesile hataliqni tonup uni yengilash intayin muhim. Men "ë" gha kelgende del aldinqi halette boldum yeni desliwide uni toghra dep tonup qalghan, "ë" ning mahiyitigha yetkensiri we "ë" ning bashqa sozuq tawushlar bilen bolghan munasiwitini tonughansiri "ë" ni "é" dep elishning zorurligini kundin kunge hes qildim. Guzellikni oynushushning hatalighi yoq, lekin qandaq sharaitta oylushush intayin muhim kesi-kelmes mejburi oylashsaq hataliq chiqidu. Towendiki ikki hil gurupilash toghra emes. (1)Ü ü, Öö, Ë ë;(2) Úú, Óó, É é Chunki ikkisila sozuq atawushlarning harektiri mujumelliship ketten, biz del bu mujumellikni tugutush uchun Üü,Ö ö,É é dep yazayli dewatimiz bundaq bolghan chaghda til-aldi sozuq tawush Ü ü, Öö bilen til-ara sozuq tawush bolghan "É" bir biridin iniq ayrilip turidu. Yeziq bir qarashtimu, logikiliq bolidu. Úú, Óó, Éé ghanisbeten soz qilsaq, bular yenila aldinqidekla ohshashla mujumellikni kelturup chiqidu, undin bashqa Úú,Óó larning IPA(Helq araliq oqulush) da oqulushi Ü,Ö gha oxshash bolishi natayin yene kelip Ü, Ö herpliri bizning burun ishletken Uyghur Yengi Yeziqi(UYY) da bar herpler("ö" sel oxshimisimu), biz choqum ozimizning en'enisige warisliq qilish yuzisidin bolsimu Ü,Ö larni saqlap qelishimiz kerek( amallar yoqlighidin,biz "x" ,"q" larni bashqa tawushta oqushqatirishiwatimiz, biz kon'gen oqulushlirigha warisliq qilalmiduq). Yuqarqilardin bashqa ë bolsa bir ikkilemchi(pai-xing) herp, uning aldinqi shekli "é" bar sharaitta "é" ni ishletmisek, huddi "i" turup "i" ni ishletmey, "ï" ni ishletkenge barawer. Qiyas qilip baqili: Biz latin herplirige bolghan tonushimiz yoq shara'itta elipbe tuzmekchi bolduq deyli hem asassi jehettin lahiye tuzulup chiqti deyluq. Emdiki mesile "ilyar" diki "i" ni tuzmekchi. Bizning aldimiz da tallash bar yeni" i" yaki "ï", qaysisini tallsh kerek? Eger "i" turup, "i" ni ishletmey "ï" ni tallisaq nahayiti hamaqetlik ish bolidughu deymen dostlar. Undaq emesmu-ye? Ikkilemchi herpler bolghan “ë” we "ï" bolsa latin herpide(Fransuzchida)herp bolushidin sirt ularning boghum ayrish rolimu bar. Mesilen: Citroën (citro'én), Noël(no'él), naïf(na'if),Israïl(Isra'il)............ Latinchida tilshunaslar ë, ï larni korupla bular boghum ayrilidighanda kelidighan kerpler dep chushunidu. Shuning uchun biz amal bar sharaitta astida shu herplerning esli shehlini Uyghur herpi qilip tallishimiz, hergizmu herp bolushtin sirt ozige imla qa'idisini yuq qiliwalghan herplerni Uyghur elipbesidiki herpler qilmaslighimiz kerek, bolmisa bashqilar bizning tallishimizgha qarap tilshunaslirimizni meshire qilidu. Huddi yuqarqi neqildek. Biz "guzellik" uchunla "é" bilen "ö","ü" larning ikki hil tiptiki herpler ikenligini oylimay tilshunasliqqa hilap we mejburi halda "é"(til-ara) ni "ö","ü"(til-aldi,) lar bilen oxshatmaqchi boliwatimiz yeni "ë". Bu shekil jehette kishilerge hata uchur berip qoyidiken.(til-ara turup til aldi sozuq tawushning qalpighini kiyinguzup kishilerge hata uqur beridu) Bu yerde guzellik asasi mesile emes. Muhim mesile: til-aldi we til-ara sozuq tawushlarni bir biri bilen oxshash qilip qoymasliq. Tordashlar biz amal bar ishlarni aydinglashturushqa tirishiwatimiz, deslepte tonush jehette yeterlik bolmasliq sewebidin bezi koz qarashlarni otturigha qoyghan bolsam emdilikte, "ë" ning mahiyitini toghra molcherleshke shundaqla ozemni be bashqilarni aydinglashturushqa tirishiwatimen, kishi hataliqni tonup yetkendila andin ilgirlesh bolidu. Belkim kishiler "ë" ning bir artuqchiliqi xetning güzellikini saqlaydu diyishi mumkin. Emiliyette bu artuqchiliq ziyanliq, herplerge mujumellik ekilidu. Bu yerdiki "ë" ni "é" dep alayli, kirguzush asan bolush diyish "é" ning qoshumche bir alahidiligi, bu hergizmu "ë" ni "é" dep alayli diyishtiki asasliq sewep emes. "é" gha nisbeten asan kirguzush qoshumche ish, chunki "é" bolsa nahayiti az uchraydighan herp. Undaq iken "ë" ning kirguzush mesilisi mesile emes(on kunupka bilen chiqsimu meyli idi) Ozgertishtiki assasliq sewep, til-aldi we til-ara sozuq tawushlarni bir biri bilen perqliq bolush kerek, mujumellik bolmasliq. Yene bir sewep "ë" dek ikkilemchi herpni ishletmesliktur. U huddi "i" ni ishletmey uning ornigha "ï" ni ishletkenge barawer. Biz bu yerde "birdeklikke ige" bolushqa qarshi turuwatsaq nime uchun kishiler 20 kundin keyin kishiler "ÚúÓó " mu "é" ge oxshash bolush kerek dep chiqqudek? Bundaq bolsa yene oxshashla til-aldi we til-ara sozuq tawushlarda "Ö","Ü","Ë" dek mujumellik chiqmamdu? Uning ustige kimmu ÚúÓó larning API da "ö","ü" dek oxshash oqulidu dep eytalaydu? Men del "é" ning "ö","ü"lar bilen bir qatarda turmasliqni tekitlewatimen. Bir qatarda tursa eksiche chushenchide mujumellik chiqidu. Nawada "é" yiq" tiki "é" bolsa "ö","ü" lardek til-aldi sozuq tawush bolghan bolsa yeni "é" ,"ö","ü" larning hemmisi til-aldi sozuq tawush bolghan bolsa, biz choqum "é" ni "ë" dep elinsa taza bap idi, epsuslinarlighi "é" bilen "ö","ü" lar bolsa oxshimighan ikki a'ilidiki herpler, shuning uchun ular perqliq bolush kerek. Bundaq bolsa bir qarimaqtimu UKY logikiliq bolidu. Shuni iniqlash zorur ikenki "ö","ü" bilen “e(eyiq) " pikirler kop bolghan herpler bolghachqa daim ular bir qatarda tizilip qaldi, shuning bilen kishiler “e(eyiq)" az bolghandin keyin az sanliq kop sanliqqa boy sunsun dep guzellik uchun, aldinqi ikki herp bilen ahirqi bir herpning harektir jehette qanchiliq yiraqlighigha qarimay e(eyiq)ni "ë" dep eliwatimiz yeni "ö","ü" "ë". Emiliyette yuqarqidek sozligendek ularning orunliri bir biridin helilam yiraq(a,e, é,i,o "ö","ü" )biz ugengende (hazir UKY bilen yazghanda) ularning orunliri towendikidek idi: a, e é ,i o,ö u,ü Towendikidek til-ara sozuq tawushlarning ichide(é,i) eksiche til-aldi sozuq tawushlargha oxshaydighan herpning(ë) bolghini nimisi?! a,e ë, i o,ö u,ü Shuninglashqa mujumellik bolmasliq uchun biz herp tallighanda herplerni putun bir gewde boyiche oylushishimiz, pikir yurgushimiz hergizmu mesile bolup qelish wejidin mejburi halda gurupilinip qalghan"ö","ü", e(eyiq)) herplerni shu herpning harektirige hilap halda koprek bolghan herplerge oxshutush uchun halighanche doppa kiyguzmesligimiz kerek. Oylap baqayli, nawada "ö","ü" ,"i" lar mesile bolup qalghan bolsa biz "i" ni “"ö","ü" largha oxshutush we guzel bolush uchun i ni ï dep elishni tekitlemduq?! Bumu ilmiliqmu? Hulase: "Ë" ni "É" dep alayli, bundaq qilsaq sozuq tawushlar ara mujumellik chiqmaydu. Aldinqi shekli bolghan "é" bar sharaitta uning ikkilemchi bolghan shekli "ë"ni ishletmeyli. Uchunchi maqale: Rastini eytsam memmu bundaq uzungha sozulghan munazililardin nahayiti seskendim, lekin mahiyitida ozgurush ehtimallighi bolghan“birlik” ni dep mesilini kelgusige elip qoysaq we bu ishtin ozimizni qachursaq kelguside yene bunumizgha yeymiz. .... peqetla Ö,Ü lar bilen maslashturup yezish kerekligini chiqish nuhtisi qilip "Ë" dep elish yeni "Ë,Ö,Ü". Biraq bundaq yazsa kishilerge(tilshunasliqta) ular bir hil tiptiki sozuq tawushlarmidu deydighan guman peyda bolushi iniq yeni "Ë" mu til-ara sozuq tawushmidu? …….. undaqta "E(eyiq)" ni "Ö,Ü" lar bilen harektir(tip) periqliq qilish uchun bir chare urgha bilen yezish yeni "é" qilip yezish (Mesilen Fransus tilida: Télévision). Lekin bundaq yezilsa "ö,ü" larnimu "é" bilen maslashturup "ó,ú" qilip yezish kerek deydighanlarmu bar yeni "é,ó,ú". Biraq "ó,ú" larning tilshunasliqta til-aldi sozuq tawush bolishi natayin, bunimu oylash kerek. E(eyiq) ni Ö,Ü lar bilen maslashturimiz dep kucheshning hajiti yoq. Masliship qalsa eksiche kishilerge hata uqum berip qoyidu. Chunki ular til-ara we til-aldi sozuq tawushlar. Bumu bir mesile.... Mirsultan aka del mushundaq uqum jehette mujumellikning aldini elish uchun "É" dep elish kerekligini tewsiye qilghan. Meningche biz Mirsultan akining digini boyiche ish qilishimiz kerek. Hazir biz “guzellikni" dep "Ë" dep ishlitip kelguside tilshunaslar bolmaptu dep ozgertiwetse artuqche awarichiliq ish. Shuning uchun "É" ni tilshunaslar tallap bergen boyiche ishletsek muapiq, eksiche hazir “ë" dep alimiz dep turuwelip kelguside u herp “é" ke ozgurup qalsa ehmiqane ish bolup qalarmikin. Shuning uchun hazirla kelguside ozgurup ketermikin deydighan endishe qilmasliq uchun, tilshunasliqqa muapiq kelidighan herp yeni "é" ni tallishimiz kerek. Emdi “guzellik" toghurluq sozlisek, meningche “guzellik"nila dep, bashqa herp tallash bar sharaitta, herp tallisaq taza muapiq emes. Misal: aldimizda ikki herp bolup (emiliyetni tilgha almighanda) birsi tilshunasliqqa muapiq yene birsi “guzellik"ke muapiq bolsa, amal bar shara'it astida tilshunasliqqa muapiq bolghan herpni tallishimiz kerek. Nawada uchunchi bir herp bolup hem tilshunasliqqa hem guzellikke wekillik qilsa elwette uchunchisini tallishimiz kerek, epsuslinarlighi aldimizda bar bolghan herpler bolsa birsi “guzellik"ke yene birsi tilshunasliqqa muapiq. Towendikidek yekunlerni oqusaq, “guzellik"nila oylushush muapiq emes. “Uyghur tilidiki qoshma herplerning hemmisi “h" bilen tuzulgen(sh,ch,gh). Shuning uchun herplerning guzelligini oylushup “ng" ni “nh” dep elish kerek." Birla qarap bu nahayiti hamaqetlik yekun ikenligini bayqaymiz, chunki “ng" bolsa bizge nahayiti tonush hem “nh" ni “ng" dep oquydighan misal yoq. Bu yerde “guzellikni" bana qilip ish elip barsaq kulkuluk ish bolidu. Undaqta towendiki yekunchu? “Uyghur tilidiki bezi sozuq tawushlar umlautliq(ö,ü), shuning uchun e(eyiq) ni tallighan chaghda “guzellikni" oylushup yeni “ö,ü" lar bilen maslashturush uchun “ë" ni tallash kerek." Buninggha tezdin bir nime diyelmeymiz toghrimu? Lekin til qaydisini uqudighanlargha nisbeten bu huddi “ng" ni “nh" qilip ishletkenge barawer bolushi mumkin. Bundaq qilish külkülük. Chunki bular sozuq tawushlar ara(ë,ö,ü) mujumellik kelturup chiqiridu, ishkopkidiki keyinki ikki herp bolsa til-aldi sozuq tawushlar, birinchisi til-ara sozuq tawush, lekin “ë" bolsa API(l'Alphabet Phonétique International)oqulushi bolsa /emgektiki “e" ge yeqin/. Bu hil mahiyette til-aldi tawushqa yeqin, bu burun biz ishletken yengi yeziqtiki /e(tetur)/ning oqulushighimu eng yeqin iken /emgek/. "ë" dep elish qarimaqta nurghunlighan kishilerge toghridek yaki bolmisa kerek yoq diyishtiki sewep "ë" gha nisbeten bizde iniq uqum yoq. Otken yilidin tartip ta yeqingha qeder til toghurluq bolghan munazirida, "ë" ni “ö,ü" bilen oxshash qilip umlautliq yazsaq uqum jehette mujumellik chiqidighanlighini bayqimighan iduq yeni til-aldi we til-ara digen uqumgha anche perwa qilmigan. Shu chaghda(Dekabir, 2000) UKY birlikke kelturush jeryanida UIY diki “é" ni “ë" gha ozgertip qoyuptuq, eslide UIY diki “é" bolsa nahayiti dana tallash iken. “guzellik" bolsa bir waqitliq nerse, hazirche sighmighan bilen kelguside guzel boliweridu. Dunyada hechqandaq tilda set herp guzel herp deydighan uqum bolmaslighi mumkin. Her milletke ozining yeziqliri guzel boliweridu. Misal alsaq: Monghullar ishlitiwatqan yeziq hazir biz qarisaq ghelite korungili bilen, Monghullargha nisbeten guzel. Eslide u Uyghurlarning yeziqi idi, oz wahtida u yeziq bolsa ejdatlirimizgha nisbeten guzel yeziq bolghanlighi iniq. Hazir ishlitiwatqan kona yeziqimiz bashqa millet uchun set korulgen bilen biz uchun guzel. Dimek bu yerdiki “guzellik" bolsa nispi nerse. Fransuz tilida umlautliq shundaqla urghuluq(acute) herpler teng mewjut(é, è,ë,ï,â,ô...) phonétiques, d'être, goût, précédent, année (year), étudiant (student), école (school), à (to, towards), père (father), où (where),âge (age), tête (head), connaître (to know), hôtel (hotel), août (August), Noël (Christmas), naïf (naive). Yuqarqi misallargha qaraydighan bolsaq, her-hil her-yangza belgiler bar, bu bizning kozumizge sighmighan bilen Fransuslarning kozige altundek korunidu. Fransuzlar bolsa guzellikni eng wayigha yetkuzishke tirishidighan milletlerning biri, undaqta ular yuqarqi herplerni amal bar oxshashraq qilip baqsa bolmamdu? Her hil ghelite belgiler turup ularning yeziqi guzel koruniweridikenghu? Dimek “guzellik"ni oylapla tilshunasliqqa hilap halda herplerni belgiligili bolmaydu. Bir tordash “qiziqchi" eytqandek u bolsa uchunchi bir pirinsip. Uninggha arlashmayli. Biz burun ishletken Uyghur Yengi Yeziqida [e(tetur),ö,ü] lar oz wahtida bizge nahayiti guzel korungen, hechkim guzellikni dep [e(tetur)] ning beshigha umlaut kiyguzushni oylimighan. “ë" bolsa latin herpide ikkilemchi herp, yeni huddi ,/ï/ gha oxshas , Fransuz tilida bu ikki herp boghum ayrilidighan yerge ishlitilidiken. Mesilen: "Citroën"(see-tro-een) diki “ën" bolsa ayrim oqulidu. Huddi Uyghur tilidiki “qet'i", “ma'arip" digen sozlerge oxshas. Fransuz sozluklerde /ë/ ni korulse xu herp bar boghum ayrim oqulidiken, dimek "ë" bir herp bolushidin sirt yene imla qaydisidiki bir belge bolush rolini oynaydiken. Mesilen yene: Noël (Christmas), naïf (naive). Undaqta biz ikkilemchi shekil bolghan“ë" ni ishletmey esli shekil “é" ni elishimiz kerek. Buning kop paydisi bar, mesilen: Til-aldi we til-ara sozuq tawushlarda mujumellik chiqmaydu. English tilida nurghunlighan sozluklerde "é" ishlitilidu. Chunki Englishchigha bu sozluklerni(towendiki) biwaste Fransuschidin biwaste qobul qilinghan. resumé, café, attaché,....... Towinchi Maqale Bet Ozgergendin Keyinki Qiyas Ozgirishtiki sewepler meningche towendikidek bolishi mumkin(shexsi qiyaslar): BIRINCHI qiyas: Tilshunaslar Ä ni E dep elishqa qoshulghan bolushi munkin. Biraq "e"(eyiq) tiki "e" ni qandaq yezish toghurluq ihtilap bolushimu iniq yeni "ë" dep yazamduq yaki "é" dep yazamduq. Ikkila hil yezishning ozgiche chushendurushliri bar: Birincisi, peqetla Ö,Ü lar bilen maslashturup yazish kerekligini chiqish nuhtisi qilip "Ë" dep elish yeni "Ë,Ö,Ü". Biraq bundaq yazsa kishilerge(tilshunasliqta) ular bir hil tiptiki sozuq tawushlarmidu deydighan guman peyda bolushi iniq yeni "Ë" mu til-aldi sozuq tawushmidu? (Waris ependining maqalisidiki chushendurushge asaslanghanda "ë" ning oqulushi yeni Englishche "better" digen sozlukdiki eng ahirqi boghum /er/ ning Britaniye Englishchisidiki oqulushi bolsa del til-aldi sozuq tawush "e(emgek)" ke bekirek yeqin) Ikkincisi, undaqta "E(eyiq)" ni "Ö,Ü" lar bilen harektir(tip) periqliq qilish uchun bir chare urgha bilen yezish yeni "é" qilip yezish (Mesilen Fransus tilida: Télévision). Lekin bundaq yezilsa "ö,ü" larnimu "é" bilen maslashturup "ó,ú" qilip yezish kerek deydighanlarmu bar yeni "é,ó,ú". Biraq "ó,ú" larning tilshunasliqta til-aldi sozuq tawush bolishi natayin, bunimu oylash kerek. Meningche "Ë" yaki "É" ni tallashta, tilshunasliq qa'idilarni oylashtin sirt yeni Ë bilen É ning komputerdiki orninimu oylishish zorur yeni qaysisi eng qolayliq rayonda bolushini. E(eyiq) ni Ö,Ü lar bilen maslashturimiz dep kucheshning hajiti yoq. Masliship qalsa eksiche kishilerge hata uqum berip qoyidu. Chunki ular til-ara we til-aldi sozuq tawushlar. Bumu bir mesile. IKKINCHI qiyas: Tilshunaslar "Ä" ni "E" dep yezishqa qetilmighan bolushi munkin. Qetilmise boptu, undaqta "Ä" ni "E" dep elishning amali barmu? Elwette bar, yeni UKY ning "Eskertishide" asasen bezi ehwallarda Ä ni E dep yazsa bolidu dep diyilgen. Undaq iken M.Erdem ependi betini ozgerkini meningche hechqandaq qa'idige hilap qilghanliq bolmaydu, Erdem ependi peqetla UKY ning rohigha asasen ozgertken, bundaq ozgertishke tilshunaslarmu bir nime diyelmeydu, ular peqetla Erdem inimiz "horun" oxshaydu depla qalidu halas. Tordashlar obdan oylisaq,bir hesapta, bu bir "Ä" ni "E" dep ozgertishke bolghan nahayiti yaxshi namayish. Men Erdemni qollaymen. "Ä" ni "E" gha ozgermeydiken, nurghunlighan kishiler UKY ni yazghan chaghda "horun" boliwalidu, menmu "horun" boluwalghinimgha heli boldi(horun bolmasliqqa tirishsammu "Ä" ning sozluklerde hemdemde bir uchrishidin artuqche konupka besip herip qalidim, japa chekkiningizge chushluq browserlarda chiqsighu kashki, bezide chiqmay qalidiken emesmu?!) Dimek Ä ni E qilip ozgermeydiken, UKY menggu ikki hil nusqida teng mewjut bolup turidu(bu toghurluq otkende kop sozleshtuq). "Ä" ni UKY din yoqutush kerek. Yoqalmaydiken, yeziq birlikke kelishi tes. (hataliq bolsa tuzutup oqasiler) Waqit:2001-07-23.23:52:05  Abdireyim